AI heeft goede en slechte kanten. Op terreinen als onderwijs, gezondheidszorg en landbouw levert AI een positieve bijdrage. Maar over de schaduwzijde ervan, het gevaar voor welzijn en democratie, zie ik wel degelijk grote uitdagingen. De tweedeling in de maatschappij wordt steeds groter.
Wie de nieuwsgierigheid, de kennis, de kans en het lef heeft om AI te gebruiken, kan daar voordeel mee doen. Wie dat niet heeft, blijft achter, ook in ons vak.
Vanuit de overheid is nog te weinig aandacht voor deze steeds groter wordende tweedeling in de maatschappij. Het wordt tijd om ook die kant van AI serieus te nemen. Er is een duidelijke strategie nodig om AI rechtvaardig, veilig en succesvol te implementeren met kansen voor iedereen. Helaas kan ik mensen die mij nu om werk vragen niet verder helpen, omdat er geen werk meer is. Maar natuurlijk wel ondersteunen om een nieuwe weg in te slaan. Ook kan ik de organisaties, die wel in staat zijn om de AI-integratie in de samenleving beter aan te pakken, om hulp vragen. Daarom heb ik, speciaal voor het nieuwe kabinet Jetten, dit zespuntenplan opgesteld.
1. Leg duidelijke de kaders voor handelingsruimte uit
Zorg voor uitlegbare regels die in lijn zijn met de EU-AI-Act. Dan weten organisaties waar ze aan toe zijn en hoe ze verantwoord met AI kunnen omgaan. Zorg dat de regels praktisch toepasbaar zijn per sector, en maak onderscheid tussen snel toepasbare regels (voor gevallen met een laag risico zoals chatbots die content maken) en de strenge regels (voor gevallen met een hoog risico zoals AI-toepassingen die persoonlijke gegevens van personen beoordelen).
Voor mkb’ers moet een eenvoudige checklist komen. Vooral oog op de ‘transparantieregels’ die vanaf augustus 2026 gelden over het aanbieden of gebruik van deze systemen.
2. Investeer in AI-vaardigheden voor iedereen
Net zoals er zwem- en lees basisvaardigheden zijn in Nederland, moet digitale geletterdheid dat ook worden. Onderdeel daarvan is AI toegankelijk en begrijpelijk maken voor iedereen. We moeten streven naar een hoge digitale geletterdheid in alle lagen van de samenleving: van klaslokaal tot bestuurskamer, van huiskamer tot werkvloer. Iedereen moet in staat zijn om volwaardig mee te doen in deze digitale samenleving. Ontwikkel daarom praktische programma’s die zich richten op drie kernthema’s:
- Werken met AI
- AI-output beoordelen
- Veilig omgaan met AI door inzicht in risico’s en bias
AI-veiligheid begint bij mensen die begrijpen wát ze gebruiken. Kennis over context en ethische normen zorgt ervoor dat mensen kritisch en creatief met AI omgaan.
3. Stimuleer samenwerking
Er is een publiek-private samenwerking nodig, waarin overheid, kennisinstellingen, uitgevers, omroepen en het bedrijfsleven de handen ineenslaan. Bijvoorbeeld door praktische initiatieven te ontwikkelen, zoals praktijklabs en proeftuinen die speciaal zijn ontworpen voor het onderwijs, de zorg en de dienstverlening. Hier ligt de focus op de maatschappelijke waarde en toepassingen van AI.
4. Geef het goede voorbeeld
De markt en samenleving volgen sneller als de overheid daadkrachtig is, en het goede voorbeeld laat zien. Stel als overheid dus niet alleen regels op: pas AI zelf ook toe, op een verantwoorde manier. Bijvoorbeeld binnen dienstverlening, communicatie en beleidsondersteuning. Zo wordt de overheid een launching customer van verantwoorde AI.
Wees wel open over:
- Gebruikte modellen en methodes
- Afwegingen en besluitvormingsprocessen
- Fouten en leerpunten
5. Bescherm publieke waarden
Bescherm publieke waarden expliciet, niet impliciet. De huidige aanpak, waarbij we hopen dat het vanzelf goed komt, is onvoldoende. Zorg dat technologische vooruitgang niet ten koste gaat van menselijke waardigheid. Behandel AI niet als bijzaak, maar als een spiegel van onze samenleving en onze normen en waarden.
Dit is er nodig:
- Privacy en transparantie: expliciete borging van privacy in elk systeem, met overal en altijd begrijpbare uitleg over hoe AI-toepassingen werken
- Autonomie en non-discriminatie: waarborg menselijke zelfbeschikking en voorkom discriminatie door algoritmes
- Onafhankelijke toetsing: geen papieren exercitie, maar écht onafhankelijke controle bij gevoelige toepassingen
- Recht op menselijke tussenkomst: mensen moeten kunnen ingrijpen bij beslissingen die ertoe doen – denk aan het afsluiten van een hypotheek, zorgtoewijzing of een rechtspraak
In de praktijk betekent dit: geen dichtgetimmerde regelgeving die innovatie en handelen belemmert, maar ruimte voor experimenten, binnen duidelijke kaders, die publieke waarden bewaken.
6. Creëer publiek draagvlak
Start daarom met:
Eerlijke communicatie
- Wees transparant over wat AI wel en niet kan
- Leg uit wat de gevolgen zijn van verkeerd of overmatig gebruik
- Maak inzichtelijk hoe algoritmes werken
Erkenning van zorgen
- Neem angsten over baanverlies serieus
- Adresseer de vrees voor controleverlies bij onjuiste toepassingen
- Laat zien hoe menselijke waardigheid centraal blijft staan
Kabinet Jetten: wat let je?
De keuze is aan jullie kabinet Jetten: zie je AI als bedreiging of als kans? De inzet is hoog: alleen als jullie kabinet de kar trekt, helpt AI élke Nederlander vooruit. Maar dan is het wel zaak om duidelijke AI-kaders neer te zetten, en te investeren in betere digitale vaardigheden voor iedereen. Stimuleer samenwerking, bewaak publieke waarden en bouw actief aan vertrouwen. En vooral: geef zelf het goede voorbeeld. Zo maken jullie je als kabinet onvergetelijk.
